ÖNSÖZ

Boşanma davaları, aile hukukunun en yoğun uygulama alanlarından biri olmasının yanında, tarafların kişisel, ekonomik ve ailevi yaşamları üzerinde doğrudan ve uzun süreli sonuçlar doğuran uyuşmazlıklardır. Evlilik birliğinin sona erdirilmesine ilişkin karar yalnızca eşlerin medeni hâlini değiştirmemekte; çocukların durumu, velayet, kişisel ilişki, nafaka, maddi ve manevi tazminat, konut ve diğer ekonomik sonuçlar bakımından da yeni bir hukuki düzen kurulmasını gerektirmektedir.

Bu nedenle boşanma yargılaması, yalnızca “boşanmaya karar verilip verilmeyeceği” sorusuna indirgenemez. Boşanma sebebinin doğru belirlenmesi, tarafların ileri sürdükleri vakıaların ayrıştırılması, bu vakıaların hangi delillerle ispatlanabileceğinin değerlendirilmesi, kusurun hukuki sonuçlarının belirlenmesi ve boşanmanın fer’î sonuçlarının her biri bakımından ayrı inceleme yapılması gerekir.

Boşanma Davaları Rehberi, boşanma hukukunun maddi hukuk ve usul hukuku boyutlarını bir araya getirerek dava öncesinden hükmün kesinleşmesine kadar uzanan süreci sistematik biçimde ele almak amacıyla hazırlanmıştır.

Çalışmada öncelikle boşanma hukukunun temel kavramları ve boşanma sebepleri incelenmiştir. Zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması gibi kanunda düzenlenen boşanma sebepleri; koşulları, süreleri, ispat özellikleri ve hukuki sonuçlarıyla değerlendirilmiştir.

Anlaşmalı boşanma, uygulamadaki önemi nedeniyle ayrıca ele alınmıştır. Anlaşmalı boşanmanın koşulları, tarafların iradelerinin hâkim tarafından değerlendirilmesi, boşanma protokolünün hazırlanması, çocukların durumu, nafaka ve tazminat düzenlemeleri, malvarlığına ilişkin hükümler ile protokolde kullanılan ifadelerin ileride doğurabileceği uyuşmazlıklar uygulama perspektifiyle incelenmiştir.

Çekişmeli boşanma davalarında ise hukuki sebep ile vakıa arasındaki ayrım üzerinde özellikle durulmuştur. Bir eşin davranışının yalnızca ahlaki veya kişisel açıdan değerlendirilmesi yerine, somut olayda ileri sürülen vakıanın boşanma hukuku bakımından taşıdığı anlamın ve doğurduğu hukuki sonucun belirlenmesi amaçlanmıştır.

Boşanma davalarının en önemli alanlarından biri kusur değerlendirmesidir. Eşlerin davranışlarının gerçekleşip gerçekleşmediği kadar, bu davranışların evlilik birliğine etkisi ve boşanmanın mali sonuçları bakımından taşıdığı önem de ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bu nedenle eserde fiziksel şiddet, psikolojik şiddet, ekonomik şiddet, hakaret, tehdit, güven sarsıcı davranışlar, sadakat yükümlülüğüne aykırılık, ilgisizlik, aile birliğinin gereklerini yerine getirmeme, eşin ailesinin evliliğe müdahalesine karşı tutum ve uygulamada karşılaşılan diğer davranışlar somut olay ve ispat ilişkisi içerisinde ele alınmıştır.

İspat hukuku, boşanma davalarının merkezinde yer almaktadır. Tarafların iddia ettikleri olayların hangi delillerle ispatlanabileceği kadar, delillerin hukuka uygun şekilde elde edilmiş olması da önem taşımaktadır.

Bu kapsamda tanık anlatımları, mesajlaşmalar, elektronik yazışmalar, sosyal medya içerikleri, fotoğraf ve görüntüler, ses kayıtları, banka ve kredi kartı hareketleri, otel ve seyahat kayıtları, kolluk belgeleri, sağlık kayıtları, ceza soruşturması ve kovuşturması dosyaları ile diğer delillerin kullanılabilirliği ve ispat gücü ayrı ayrı değerlendirilmiştir.

Tanık deliline özel önem verilmiş; tanığın hangi olayı doğrudan bildiği, duyuma dayalı anlatımlar, taraflarla yakınlık ilişkisi, anlatımın diğer delillerle uyumu ve tanık beyanının hangi vakıayı ispatladığının belirlenmesi üzerinde durulmuştur.

Boşanma yargılamasında çocukların hukuki durumu, eşler arasındaki uyuşmazlıktan bağımsız bir dikkat ve değerlendirme gerektirir. Velayet konusunda çocuğun üstün yararı temel ölçüttür. Bu nedenle çocuğun yaşı, gelişimi, eğitim ve yaşam düzeni, ebeveynlerle ilişkisi ve somut olayın diğer özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.

Eserde velayet yanında çocukla kişisel ilişki kurulması, iştirak nafakası, geçici düzenlemeler ve gerektiğinde uzman incelemesinden yararlanılması gibi konular da uygulama yönüyle ele alınmıştır.

Boşanmanın mali sonuçları çalışmanın diğer önemli bölümünü oluşturmaktadır. Tedbir nafakası, iştirak nafakası ve yoksulluk nafakasının koşulları; nafakanın miktarının belirlenmesi; tarafların sosyal ve ekonomik durumlarının araştırılması; gelirin tespiti; nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılmasıyla bağlantılı meseleler sistematik biçimde incelenmiştir.

Maddi ve manevi tazminat taleplerinde ise kusur durumu, mevcut veya beklenen menfaatlerin zedelenmesi, kişilik haklarına saldırı, tarafların ekonomik ve sosyal durumları ile tazminat miktarının belirlenmesinde dikkate alınabilecek ölçütler üzerinde durulmuştur.

Boşanma davasıyla bağlantılı malvarlığı uyuşmazlıklarında da doğru hukuki ayrımın yapılması büyük önem taşımaktadır. Boşanmanın fer’î sonuçları ile mal rejiminin tasfiyesi, ziynet eşyası, eşya ve diğer bağımsız taleplerin birbirine karıştırılmaması gerekir. Bu nedenle hangi talebin boşanma davasında, hangisinin ayrı bir uyuşmazlık olarak değerlendirilmesi gerektiğine ilişkin temel ayrımlar ayrıca gösterilmiştir.

Usul hukuku bakımından görev, yetki, taraf ve dava ehliyeti, dava dilekçesi, cevap, karşı dava, cevaba cevap, ön inceleme, tahkikat, delillerin bildirilmesi ve toplanması, ıslah ve talep değişiklikleri ile geçici hukuki korumalar üzerinde ayrıntılı biçimde durulmuştur.

Boşanma davalarında dava süresince ortaya çıkan ihtiyaçlar da en az nihai hüküm kadar önemlidir. Barınma, geçim, çocukların korunması, eşlerin mallarının yönetimi ve diğer gerekli konularda alınabilecek geçici önlemler bu nedenle ayrı bir uygulama alanı olarak değerlendirilmiştir.

Kitabın temel yaklaşımı;

evlilik → boşanma sebebi → vakıa → hukuki nitelendirme → delil → ispat → kusur → çocuk → velayet/kişisel ilişki → nafaka → tazminat → diğer talepler → hüküm → kanun yolu

şeklinde özetlenebilecek sistematik bir dosya inceleme zincirine dayanmaktadır.

Hüküm aşamasında boşanma kararı ile fer’î sonuçların birbirinden ayrılması, velayet ve kişisel ilişki düzeninin açık biçimde kurulması, nafaka ve tazminat talepleri hakkında olumlu veya olumsuz karar verilmesi, taleple bağlılık, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti gibi hususlar uygulama açısından değerlendirilmiştir.

İstinaf ve temyiz aşamalarında karşılaşılan eksik araştırma, yetersiz gerekçe, ispatlanmamış vakıaya dayanılması, delillerin hatalı değerlendirilmesi, kusur belirlemesindeki sorunlar, çocukların üstün yararının yeterince araştırılmaması, nafaka ve tazminat hükümlerindeki hatalar ile diğer kaldırma ve bozma nedenleri üzerinde ayrıca durulmuştur.

Eserde yalnızca hukuki kuralların açıklanmasıyla yetinilmemiş; dava dilekçeleri, cevap ve karşı dava örnekleri, tensip işlemleri, müzekkereler, sosyal ve ekonomik durum araştırmaları, delil listeleri, tanık inceleme tabloları, hüküm örnekleri, yerleşik içtihat ilkeleri, sık yapılan hatalar, kontrol listeleri, hap bilgiler, “Unutma!” notları ve uygulama algoritmaları ile teorinin dosya uygulamasına aktarılması amaçlanmıştır.

Böylece hâkim ve avukatların bir boşanma dosyasını incelerken “Doğru boşanma sebebi nedir?”, “Hangi vakıalar ileri sürülmüştür?”, “Bu vakıalar hangi delillerle ispatlanmıştır?”, “Kusur nasıl belirlenmelidir?”, “Çocuğun üstün yararı neyi gerektirir?”, “Hangi nafakaya hangi koşullarda karar verilebilir?”, “Tazminat koşulları oluşmuş mudur?”, “Hangi araştırmalar yapılmalıdır?” ve “Hüküm nasıl kurulmalıdır?” sorularına sistematik biçimde cevap bulabilmeleri hedeflenmiştir.

Yapay zekâ destekli çalışma yöntemlerinden de yararlanılarak hazırlanan bu eserde amaç, hâkimin veya hukukçunun değerlendirmesini teknolojiye bırakmak değil; geniş mevzuat, içtihat ve uygulama verilerinin sistematik biçimde sınıflandırılmasını sağlayarak hukuk uygulayıcısına daha işlevsel bir çalışma zemini sunmaktır.

Boşanma uyuşmazlıklarının insan yaşamının son derece kişisel ve hassas alanlarına ilişkin olduğu unutulmamalıdır. Her evlilik ilişkisinin ve her uyuşmazlığın kendine özgü koşulları bulunduğundan, kitapta açıklanan ilkelerin somut olayın özellikleri, yürürlükteki mevzuat, güncel içtihatlar ve özellikle çocukların üstün yararı dikkate alınarak uygulanması gerekir.

Bu eserin; boşanma ve boşanmanın sonuçlarına ilişkin uyuşmazlıklarla karşılaşan hâkimlere, avukatlara, akademisyenlere, hukuk öğrencilerine ve diğer uygulayıcılara dava öncesi değerlendirmeden delillerin toplanmasına, geçici önlemlerden hükmün kurulmasına ve kanun yolu denetimine kadar uzanan süreçte yararlı ve pratik bir başvuru kaynağı olmasını diliyorum.